Հովհաննես Թումանյան ՔԱՋ ՆԱԶԱՐԸ

1

Լինում է, չի լինում՝ մի խեղճ մարդ, անունը՝ Նազար։ Էս Նազարը մի անշնորհք ու ալարկոտ մարդ է լինում․ է՜նքան էլ վախկոտ, է՜նքան էլ վախկոտ, որ մենակ ոտը ոտի առաջ չէր դնիլ, թեկուզ սպանեիր։ Օրը մինչև իրիկուն կնկա կողքը կտրած՝ նրա հետ դուրս գնալիս դուրս էր գնում, տուն գալիս՝ տուն գալի։ Դրա համար էլ անունը դնում են Վախկոտ Նազար։

Էս Վախկոտ Նազարը մի գիշեր կնկա հետ շեմքն է դուրս գալի։ Որ շեմքն է դուրս գալի, տեսնում է ճրըքճրըքան լո՜ւս—լուսնյակ գիշեր, ասում է․

— Ա՛յ կնիկ, ի՜նչ քարվան կտրելու գիշեր է՜․․․ Սիրտս ասում է՝ վեր կաց գնա Հնդստանից եկող Շահի քարվանը կտրի, բեր տունը լցրու․․․

Կնիկը թե՝

— Ձենդ կտրի, տեղդ նստի, քարվան կտրողիս մտիկ արա․․․։

Նազարը թե՝

— Անզգա՛մ կնիկ, ինչո՞ւ չես թող անում՝ ես գնամ քարվան կտրեմ, բերեմ տունը լցնեմ։ Էլ ի՞նչ տղամարդ եմ ես, էլ ինչո՞ւ եմ գդակ ծածկում, որ դու համարձակվում ես իմ առաջը խոսես։

Որ շատ կռվում է, կնիկը տուն է մտնում, դուռը փակում։

— Հո՛ղեմ էդ վախկոտ գլուխդ, դե հիմի գնա քարվան կտրի։ Էս Նազարս մնում է դռանը։ Վախից լեղապատառ է լինում։ Ինչքան աղաչում—պաղատում է, որ կնիկը դուռը բաց անի, չի լինում, բաց չի անում։ Ճարը կտրած՝ գնում է մի պատի տակի կուչ է գալի, դողալով գիշերն անց է կացնում, մինչև լուսը բացվում է։ Նազարը խռոված, պատի տակին արևկող արած սպասում է, որ կնիկը գա, տուն տանի, ու միտք է անում։ Ամառվա շոգ օ՜ր՝ գազազած ճանճեր, ինքն էլ էնքան ալարկոտ, որ ալարում է քիթը սրբի— ճանճերը գալիս են սրա քիթ ու պռունգին վեր գալի, լցվում։ Որ շատ նեղացնում են, ձեռը տանում է, երեսին զարկում։ Որ երեսին զարկում է, ճանճերը ջարդվում են, առաջին վեր թափում։

— Վա՛հ, էս ինչ էր․․․— մնում է զարմացած։

Ուզում է համրի, թե մի զարկով քանիսն սպանեց, չի կարողանում։ Մտածում է, որ հազարից պակաս չի լինիլ։

— Վա՛հ,— ասում է,— ես էսպես տղամարդ եմ էլել ու մինչև էսօր չեմ իմացե՜լ․․․ Ես, որ մի զարկով կարող եմ հազար շունչ կենդանի ջարդել, էլ ի՞նչ եմ էս անպիտան կնկա կողքին վեր ընկել․․․։

Էստեղից վեր է կենում, ուղիղ գնում իրենց գյուղի տերտերի մոտ։

— Տե՛րտեր, օրհնյա ի տեր։

— Աստված օրհնի, որդի՛ս։

— Տե՛րտեր, բա չես ասիլ էսպես—էսպես բան։ Պատմում է իր քաջագործությունը ու հետն էլ հայտնում է, որ պետք է իր կնկանից կորչի, միայն խնդրում է՝ իր արածը տերտերը գրի, որ անհայտ չմնա, ամենքն էլ կարդան, իմանան։ Տերտերն էլ, կատակի համար, մի փալասի կտորի վրա գրում է․

Անհաղթ հերոս Քաջըն Նազար,
Որ մին զարկի՝ ջարդի հազար։

Ու տալիս է իրեն։Նազարս էս փալասի կտորը մի փետի ծերի ամրացնում է, մի ժանգոտած թրի կտոր կապում մեջքը, իրենց հարևանի իշին նստում ու գյուղից հեռանում։

2

Իրենց գյուղից դուրս է գալի, մի ճամփա է ընկնում ու գնում։ Ինքն էլ չի իմանում, թե էդ ճամփեն ուր է տանում։

Գնում է, գնում, մին էլ ետ է նայում, տեսնում է՝ գյուղից հեռացել է։ Էստեղ սիրտն ահ է ընկնում։ Իրեն սիրտ տալու համար սկսում է քթի տակին մռմռալ, երգել, իրեն—իրեն խոսել, իշի վրա բարկանալ։ Քանի հեռանում է, էնքան վախը սաստկանում է, քանի վախը սաստկանում է, էնքան ձենը բարձրացնում է, սկսում է գոռգոռալ, հարայ—հրոց անել, հետն էլ մյուս կողմից էշն է սկսում զռալ․․․ Էս աղմուկից ու աղաղակից թռչունները մոտիկ ծառերից են թռչում, նապաստակները թփերից են փախչում, գորտերը կանանչիցն են ջուրը թափում․․․

Նազարը ձենն ավելի է գլուխը գցում․ իսկ որ մտնում է անտառը, թվում է, թե ամեն մի ծառի տակից, ամեն մի թփի միջից, ամեն մի քարի ետևից որտեղ որ է՝ գազան է հարձակվելու կամ ավազակ, սարսափած սկսում է գոռգոռալ, ո՜նց գոռգոռալ՝ ականջդ ոչ լսի։

Դու մի՛ ասիլ՝ հենց էս ժամանակ մի գյուղացի ձին քաշելով՝ անտառում միամիտ գալիս է։ Էս զարհուրելի ձենը ականջն է ընկնում թե չէ՝ կանգնում է։

—Վա՜յ,— ասում է,— ո՞նց թե, իմն էլ էստեղ էր հատե՜լ, կա—չկա՝ էս ավազակներ են․․․

Ձին թողնում է, ընկնում է ճամփի տակի անտառն ու երկու ոտն ուներ, երկուսն էլ փոխ է առնում, փախչում։

Բախտդ սիրեմ, Քաջ Նազար․ գոռգոռալով գալիս է տեսնում՝ մի թամքած ձի ճամփի մեջտեղը կանգնած, իրեն է սպասում։ Իշիցը վեր է գալի էս թամքած ձիուն նստում ու շարունակում իր ճամփեն։

  1. Ընթերցում ենք հեքիաթը:
  2. Բացատրում ենք անհասկանալի բառերը:
  3. Բնութագրում ենք Քաջ Նազարին ու նրա կնոջը:
  4. Իմ կարծիքով Նազարը շատ վախկոտ էր, գլուխ գովան էր, և կնոչ փեշից կպած: Կինը ինքնավստահ էր, և սիրում էր ամուսնուն իշխել:
  5. Շարունակում ենք ուսումնասիրել բառակազմությունը:
  6. Առաջին շարքի յուրաքանչյուր բառ հնարավոր բոլոր ձևերով բաղադրում ենք երկրորդ շարքի ածանցների հետ:
    • Հյուսիս, լեզու, հայր, դրախտ, տոն, նկարիչ, մեղ(ք), հարս(ն), քն(ի)ն, օտար, բազում, բն(ական), հան(ել), հասն(ել), դր(դնել), շահ(ել), պահ(ել):
    • Ույթ, ածո, ական, ային, անի, (ա)բար, ոտի, (ա)վոր, ացու, ություն:
    • հյուսիսային, լեզվական, հայրական, դրախտային, տոնական, նկարչություն, մեղավոր, հարսնություն, քնկոտ, օտարություն, բազմություն, բնույթ, հանածո, հասույթ, դրական, շահող, պահածո,

Հեքիաթի առաջին և երկրորդ մասերը սովորել պատմել կամ բանավոր ներկայացնել այն` տեսանյութ պատրաստելով:

Լրացուցիչ կրթություն (տանը)

  1. Ստեղծում ենք «Մեր օրերի Քաջ Նազարը» թեմայով շարադրանք: Պետք է ստանանք հեքիաթի առաջին ու երկրորդ մասերի նոր` ժամանակակից տարբերակը:
  2. Քաջ Նազարը եթե մեր ժամանակներում լիներ, նրան ոչ ոք  չէր սիրի և չէին հարգի, որովհետև մեր ժամանակներում շատերն են անում նման բաներ և գլուխ գովում և նաև մարդիկ կլինեն, ովքեր կծիծաղեն նրանց վրա, և նրանց կծաղրեն:
Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Մայրենի 6 | Оставить комментарий

Նախամաշտոցյան գրային համակարգեր

Մեհենագրությունը սկսվում է ժայռապատկերներից, հնագույն գաղափարանշաններից: Այստեղ մի լուրջ խնդիր ունենք: Վաղ բրոնզե դարից` Ք.ա. XXXV-XXIV դարերից, ունենք 1000-ից ավելի հնագիտական նյութեր, որոնց վրա այս նշանները պահպանվել են: Բայց դրանք վերծանված չեն, ուստի չենք կարող ասել` դրանք արդեն հնչյունային գի՞ր են, թե՞ դեռևս զուտ գաղափարանշանային համակարգ: Ք.ա. XXIV-IX դարերը գծային գրերի փուլն են: Այս շրջանից ունենք 300-ից ավելի արձանագրություն, որոնք ևս վերծանված չեն: Այնուհետև, ունենք Վանի թագավորության մեհենագրությունը, որը բաղկացած է մոտ 300 նշանից, գրվել է աջից ձախ և վերից վար ուղղություններով: Այս շրջանից մեզ հասած հնագիտական իրերի թիվը մոտ 1800 է: Վանի թագավորությունից հետո բավականին քիչ նյութ է մեզ հասել: Խնդիրն այն է, որ մեհենագրերը գրվել են շատ փափուկ գրանյութի վրա, որը չի պահպանվել: Արտաշատի պեղումների ժամանակ, օրինակ, ավելի քան 8000 կնքադրոշմ է գտնվել, և ոչ մի փաթեթ: Այսպիսով, մինչև 301 թ. գիր ունեցել ենք, որն արգելվելուց հետո վերածվել է մոգական նշանների` հմայագրերի: Մատենադարանում մեծ թվով հմայական բնագրեր են պահպանվում:

Մեհենագրերը, գծային գրերը, բրոնզեդարյան նշանագրերը և դեռևս չվերծանված սեպագիր համակարգը միայն Հայկական լեռնաշխարհում են օգտագործվել: Դրան զուգահեռ Ք.ա. XV դարից մինչև Մեսրոպ Մաշտոցը ևս 7 գրային համակարգ ենք ներմուծել և օգտագործել: Դրանցից երեքը եղել են բառավանկային համակարգեր` խեթա-լուվիական հիերոգլիֆիկ համակարգը, ասուրաբաբելական սեպագիրը, Վանի թագավորության սեպագիրը, որը կարելի է համարել կես ներմուծված, կես տեղական, քանի որ ասորեստանյան սեպագիրը ներմուծեցին և էական բարեփոխման ենթարկեցին. մոտ 600 նշանից 180-ը վերցրեցին և կատարելագործեցին: Մյուս չորսը այբուբեններ են եղել՝ հունականը, արամեականը, ասորականը և միջին պարսկական կամ պահլավականը:
Հայկական մեհենագրությունը մինչև 301 թվականը, ունեցել է 200-300 նշան, այսինքն՝ դա բառավանկային համակարգ էր: Մինչև քրիստոնեության ընդունումը որոշակի գրային համակարգ ենք ունեցել: Եվ 301-ին այդ գիրն արգելվեց որպես նախորդ կրոնի բաղկացուցիչ: Ագաթանգեղոսն այդ մասին վկայում է. Վաղարշապատում որոշում կայացվեց գնալ և առաջինը կործանել Անահիտ դիցուհու մեծ մեհյանը Արտաշատում, ճանապարհին, սակայն, մտան և կործանեցին Տիր աստծո տաճարը: Ցավալի է, որ առաջինը կործանվեց հենց դպրության աստծո տաճարը: Այստեղ  Պարթևը Մաշտոցին չորս աշակերտ տվեց, այսինքն՝ գործել է հինգ հոգանոց հանձնաժողով` Մաշտոցի գլխավորությամբ: Եվ երբ դժվարություններ էին ունենում՝ դիմում էին Սահակ Պարթևին, որը հունարեն ավելի լավ գիտեր, քան հունաց աշխարհի շատ իմաստուններ: Տեսեք, եթե դանիելյան գրահամակարգը 22, 24 կամ 29 նիշ ունենար, ինչպես երբեմն ենթադրվում է, հունական այբուբենի նմանությամբ դասակարգելը Մաշտոցի համար խնդիր չէր լինի. նա փայլուն էր տիրապետում հունարենին: Բայց հինգ հոգով աշխատում էին ու հարկ եղած դեպքում դիմում Սահակ Պարթևի օգնությանը: Սա նշանակում է, որ դա բարդ գրային համակարգ է եղել: Պատահական չէ, որ V դարի պատմիչները դանիելյան գրերի թիվը չեն նշում. սեպագիր և հիերոգլիֆիկ գրային համակարգերում մի նշանը կարող է օգտագործվել և՛ որպես գաղափարանշան, և՛ հնչյունային նշան, և՛ դետերմինատիվ՝ այլ բառերի համար: Սա շփոթ է առաջացրել. երեք կիրառություն ունեցող նշանը համարել մեկ, երկո՞ւ, թե՞ երեք միավոր:

Իսկ Մաշտոցի ստեղծած այբուբենը որակապես նոր համակարգ էր, 36 նիշանոց այբուբեն, որն աշխարհի ամենակատարյալ այբուբեններից է:

Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Պատմություն-6 | Оставить комментарий

Ստուգում ենք մեր գիտելիքները

Եթե շաբաթվա ընթացքում լավ ես պատրաստել դասերդ և եղել ես ուշադիր դասաժամերին, հեշտությամբ կհաղթահարես հարցերը: Սկսեցինք:

  1. Գրիմ եղբայրների հեքիաթում Մոխրոտին օգնող կախարդական ուժը ընկուզենու ծառն էր, իսկ Շառլ Պերոյի հեքիաթում պառավ մորաքույրը:
  2. Աղջկան Մոխրոտ էին կոչում, քանի որ միշտ մոխրոտ էր:
  3. «Քնած գեղեցկուհին» հեքիաթում չար կախարդը աղջկան կախարդում է, քանի որ նրան մոռացել էին հրավիրել խնջույքին:
  4. Աղջիկը կարթնանար քնից, երբ արքայազնը համբուրեց նրան:
  5. «Սպիտակաձյունիկը» հեքիաթում չար թագուհին որսորդին հրամայում է, որ աղջկան սպանի և թոքերն ու լյարդը բերի թագուհուն:
  6. Ըստ հերթականության վերադասավորել չար թագուհու կազմակերպած մահափորձերը Սպիտակաձյունիկի նկատմամբ:
    • Աղջկա մազերը սանրել թունավոր սանրով:
    • Մետաքսից պատրաստված քուղերով քուղավորել ու շնչահեղձ անել աղջկան:
    • Թունավոր խնձոր հյուրասիրել:
  7. Ըստ Թումանյանի և Թեքեյանի ստեղծագործությունների` Լուսավորչի կանթեղը կախված է …. լեռան գագաթին:
    • Արարատ
    • Արագած
    • Արա
  8. Յուղի փոխարեն, ըստ լեգենդի, կանթեղի մեջ վառվում են սրբի արցունքները:
  9. Կազմել բառեր հետևյալ բանաձևերով, հոդակապով կամ առանց հոդակապի.
    • Արմատ+ածանց` 5 օրինակ — աշակերտուհի, մթնած, գեղեցկուհի, գետակ, փոքրիկ
    • Ածանց + արմատ` 5 օրինակ — դժբախտ, դժգույն, տգեղ, անգետ, ապերախտ
    • Արմատ + արմատ` 5 օրինակ -արևաբաց, գեղեցկադեմ, ծաղկաման, աչքաբաց, ցատկապարան
    • Ածանց + արմատ + ածանց` 3 օրինակ -դժբախտություն, անհամբերություն, տգիտություն
    • Արմատ + արմատ + ածանց` 3 օրինակ կենդանաբանական,
  10. Գրել հետևյալ բառերի բանաձևերը, օրինակ` դեղատուն=դեղ+ա +տուն= արմատ+հոդակապ+ արմատ:
    • նախագրային=նախ+ա+գր+ային=արմատ+հոդակապ+ արմատ+ածանց
    • գրադարանավարուհի=գր+ա+դարան+ա+վար+ուհի=արմատ+հոդակապ+արմատ+հոդակապ+արմատ+ածանց
      • լրագրավաճառ=լր+ա+գր+ա+վաճառ =արմատ+հոդակապ+արմատ+հոդակապ+արմատ
    • հրեշտակապետ=հրեշտակ+ա+պետ= արմատ+հոդակապ+ արմատ
    • մանրանկարիչ=մանր+ա+նկարիչ= արմատ+հոդակապ+ արմատ
    • նետաձգարան=նետ+ա+ձիգ= արմատ+հոդակապ+ արմատ
    • անբախտություն=ան+բախտ+ություն= ածանց+արմատ+ածանց
    • լայնէկրան=լայն+էկրան= արմատ+ արմատ
    • ծաղկաման=ծաղկ+աման= արմատ+ արմատ
    • մեղվապահություն=մեղվ+ա+պահ+ություն= արմատ+հոդակապ+ արմատ+ածանց
    • անմիօրինակություն=ան+մի+օրինակ+ություն= ածանց+արմատ+արմատ+ածանց
    • կապտագույն=կապտ+ա+գույն= արմատ+հոդակապ+ արմատ
    • կոպտագույն=կոպտ+ա+գույն= արմատ+հոդակապ+ արմատ
    • լուսավորել=լուս+ա+վորել
  11. Տրված բառերով բառեր կազմել այնպես, որ դրանք հայտնվեն նոր բառի սկզբում, մեջտեղում և վերջում:

մարդ-մարդասպան-անմարդաբնակ-տղամարդ

գիր-թուղթուգիր-գրական-անգրագետ

սեր-սիրալիր-խաղաղասեր-խաղաղասիրություն

գործ-գործնական-անգործ-անգործություն

Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Մայրենի 6 | Оставить комментарий

Մայրենի

 

Ընտրել այս շաբաթ անցած հեքիաթներից որևէ հերոսի ու վերլուծել նրա կերպարը:

Սպիտակաձյունիկը շատ գեղեցիկ էր ու բարի: Նա բոլորի մեջ միայն լավն էր տեսնում և միամտաբար հավատում էր բոլորին, այդ պատճառով էլ անընդհատ ընկնում էր խորթ մոր պատրաստած ծուղակները:

Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Մայրենի 6 | Оставить комментарий

Մեխանիկական շարժում

1…Լուծել խնդիրներ

  1. Գտնել կրիայի արագությունը, եթե հայտնի է, որ 7 մ երկարությամբ ճանապարհը նա անցավ 36 վարկյանում:

36:7=

  1. Որքան ճանապարհ կանցնի ավտոմեքենան 15 ժամում, եթե մեքենայի արագությունը 90 կմ/ժ է:

15×90=1350կմ

2…Դ՛իտել վիդեոնյութը,թարգմա՛նել և բլեգում մի քանի նախադասությամբ շարադրել թե ինչ  հասկացար  ։

Երբ մեքենան, մարդը, ինքնաթիռը շարվում են նրանք կատարում եմ մեխանիկական շարժում: Շարժումը միշտ դիտարկում են թե ինչի նկատմամբ է որևէ մարմին շարժվում:  Ասենք մենքենան շարժվում է ծառերի ու տների համեմատ: Ճանապարհը չափում են մ, սմ, կմ, դմ:
Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Բնագիտություն-6 | Оставить комментарий

Մաթեմատիկա

4) Որքա՞ն է գնացքի արագությունը, եթե այն 9 ժամում անցել է 180 կմ-ով ավելի, քան 6 ժամում։

Լուծում

1)9-6=3

2)180:3=60

Պատ.՝60 կմ/ժ

5) Խանութում գործվածքի իրար հավասար երկու կտորներ կային: Երբ առաջին կտորից վաճառեցին 16 մ, իսկ երկրորդից` 28 մ, առաջինում 3 անգամ ավելի գործվածք մնաց, քան երկրորդում: Սկզբում քանի՞ մետր գործվածք կար յուրաքանչյուր կտորում:

Լուծում

x+28=3x+16

28-16=3x-x

12=2x

x=6

6+28=34

3×6+16=34

Պատ.՝ 34 մ

6) Պահանջվում է պատրաստել սպիրտի և ջրի խառնուրդ, որում ջուրը և սպիրտը ունեն 1 ։ 4 հարաբերությունը։ Քանի՞ լիտր ջուր և քանի՞ լիտր սպիրտ պետք է վերցնել 10 լ այդպիսի խառնուրդ nստանալու համար։

Լուծում

2լ ջուր և 8լ սպիրտ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Մաթեմատիկա-6 | Оставить комментарий

Մաթեմատիկա

5) Գրե՛ք հետևյալ թվերը`

ա) աճման կարգով. 31, –1, – 7, –1, 0, –11, 24, 7, – 2 ,–6,    -11, -7, -6, -2, -1, 0, 7, 24, 31

բ) նվազման կարգով. –11, –3, –7, 12, 4, –8, –17, –30, 1, 0, 13      —  13, 12, 4, 1, 0, -3, -7, -8, -11, -17, -30

6) Գտե՛ք այն բոլոր ամբողջ արժեքները, որոնք աստղանիշի

փոխարեն գրելու դեպքում կստացվի ճիշտ անհավասարություն.

ա) 0 < 2 < 3, գ) –4 < 2 < 3, ե) –14 < -6 < –5,

բ) –4 < -1 < 0, դ) –5 < 4 < 5, զ) –28 < -24 < –22։

7) Գրի՛ առեք հետևյալ պնդումները՝ օգտագործելով անհավասարու-

թյունների նշանները.

ա) 11-ը մեծ է 0-ից,  11>0գ) –10-ը բացասական թիվ է (-10),

բ) –7-ը փոքր է 0-ից -7<0 դ) 2-ը դրական թիվ է (2)։

8) Գրե՛ք որևէ յոթ ամբողջ թվեր, որոնք մեծ են՝

ա) –3-ից — -2; -1; 0; 1; 2 ;3 ;4, գ) –7-ից — 0; 2; 5; 7; 9; 11; -6, ե) 2-ից — 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9, է) –5-ից — -4; -3; -2; -1; 0; 1; 7 ,

բ) –6-ից — -4; -2; 0; 2; 4 ; 6; 8, դ) 0-ից — 1; 5; 10; 15; 20; 25; 30, զ) 10-ից — 20; 30; 40; 50; 60; 70; 80, ը) 5-ից — 6; 54; 69; 74; 94; 102; 155։

Рубрика: 2019-2020 ուստարի, Մաթեմատիկա-6 | Оставить комментарий